Claessen aan het werk in het laboratorium

Hoe ontstaan die multiresistente bacteriën?
“Door verkeerd gebruik van antibiotica. Veel mensen stoppen met een antibioticumkuur op het moment dat ze zich weer beter voelen. Zij zijn zich waarschijnlijk niet bewust van het feit dat dan nog niet alle bacteriën dood zijn. Door een vrij simpele verandering in het DNA kunnen bacteriën resistent worden voor het antibioticum. Dat betekent dat de bacteriën niet meer doodgaan als het antibioticum wordt toegediend. Deze resistentiegenen kunnen vervolgens weer doorgegeven worden aan andere, niet-verwante bacteriën. Een bacterie kan dus van verschillende bronnen resistentiegenen oppakken. Als die zich opstapelen ontstaat er zo’n multiresistent probleemgeval. Maar dat is niet de enige oorzaak van het probleem. De toevoeging van antibiotica aan veevoer draagt ook zeker bij. Hierdoor worden ook allerlei bacteriën blootgesteld aan antibiotica en kan er resistentie ontstaan.”

Liggen nieuwe antibiotica echt voor het oprapen?
“Ja, in een theelepeltje tuinaarde zitten tientallen streptomyceten. Dat zijn bacteriën die wel tien verschillende antibiotica kunnen maken. Theoretisch kun je dus wel honderd verschillende antibiotica uit een theelepeltje tuinaarde isoleren. Of het dan daadwerkelijk nieuwe zijn, is dan nog wel de vraag.”

Waarom maken die streptomyceten antibiotica?
“Streptomyceten zijn bacteriën met een complexe levenscyclus. Ze groeien aanvankelijk in de grond, maar gaan later de lucht in groeien om zich uiteindelijk te kunnen verspreiden door middel van sporen. Tijdens de overgang van het groeien in grond naar de lucht breekt de streptomycete zijn cellen in de grond af en hergebruikt hij de voedingsstoffen die daarbij vrijkomen om de lucht in te kunnen groeien. Maar deze voedingsstoffen zijn natuurlijk ook aantrekkelijk voor andere bacteriën. Streptomyceten produceren antibiotica om andere bacteriën weg te houden.”

Volledig ontwikkelde kolonie van Streptomyces coelicolor die het blauwe antibioticum actinorhodine produceert.

Hebben jullie al nieuwe antibiotica gevonden die ingezet kunnen worden voor infecties die voorheen niet te behandelen waren?
“De onderzoeksgroep van onze teamcaptain Gilles van Wezel, onderzoekt nieuwe antibiotica die streptomyceten produceren tijdens de overgangsfase in de groeicyclus. Op dit moment worden deze stoffen getest op multiresistente bacteriën. Maar voordat je een antibioticum hebt dat je op de markt kunt brengen, ben je jaren verder. Het moet eerst uitvoerig getest worden om vast te stellen dat het veilig is. Daarom moet je nu in actie komen om over een paar jaar met iets op de proppen te komen. Ik denk dat als we over twee jaar een antibioticum tegen EHEC hebben, we heel blij mogen zijn. Veel mensen beseffen niet dat een bacterie als EHEC – wellicht in een andere vorm – ieder jaar terugkomt.”

Als jullie winnen, wat gaan jullie dan doen met de prijs van 100.000 euro?
“Als we de prijs winnen gaan we op middelbare scholen een aantal practica verzorgen. De scholieren zullen hun eigen grondsamples verzamelen, waaruit ze zelf streptomyceten gaan isoleren. Daarnaast willen we in Museum Boerhaave in Leiden een tentoonstelling opzetten rondom antibiotica en de resistentieproblemen. Tevens hebben we de toezegging van dierentuin Artis dat als we winnen er een bacteriekooi vol met streptomyceten in de ‘microzoo’ komt te staan die in 2013 zal worden geopend. Wij vinden dat streptomyceten daar zeker een plekje moeten krijgen. Niet alleen vanwege de antibiotica die ze maken, maar ze zien er ook hartstikke mooi uit met allerlei draden en kleuren. Ik denk dat heel veel mensen nog nooit een bacterie gezien hebben. We hopen zo ook mensen enthousiast te maken voor microbiologie.”

Hoe gaan jullie ervoor zorgen dat jullie winnen?
“Wij gaan sowieso winnen. Haha, nee ik weet natuurlijk niet wat de twee andere teams nog in petto hebben, maar ik denk dat wij voordeel hebben van de hele commotie rondom EHEC. Daarbij hebben we al een hoop gerealiseerd: we zijn al begonnen op de scholen en hebben toezeggingen van zowel Artis als Boerhaave. Dus als de jury voor ons kiest, is ze er van verzekerd dat we een hoop mensen bereiken met ons wetenschappelijk onderzoek.”

Om dit filmpje te kunnen kijken, heeft u Flash nodig

In het huidige Sylviuslaboratorium op de Wassenaarseweg huist het Biologie Instituut Leiden (IBL). Verschillende onderzoeksgroepen doen hier wetenschappelijk onderzoek. Neem de lift en ontdek welk boeiend onderzoek de biologen hier doen.

Om deze video te kunnen bekijken, heeft u Flash nodig.

Bronnen

Lexicologie betekent de studie naar het woord. Een tak van wetenschap die al eeuwen geleden is ontstaan. Dankzij deze studie kunnen wij tegenwoordig het woordenboek gebruiken. Jeannine Beeken legt uit: “Wij doen hier veel meer dan het onderzoeken van woorden. We maken woordenboeken, zetten woordenboeken online en zorgen dat gebruikers erbij kunnen.”

Toch is er de laatste jaren ook voor het woordenboek veel veranderd. De grote boosdoener voor deze verandering is het Internet. “Tegenwoordig werken we alleen nog met online woordenboeken. Woordenboeken worden bij ons niet meer gedrukt.” Toch is ze blij met de overstap naar het internet. “Een woordenboek lees je niet van voor naar achter, je gebruikt het alleen om iets op te zoeken. Op het internet is het opzoeken van woorden gewoon veel makkelijker. Het is eigenlijk net als bij een zoekmachine, Google in boekvorm kan ook niet.”

Sinds 2007 zijn de woordenboeken gratis te bekijken op het internet. Alle woorden uit het Nederlands slaat het INL op in een beveiligde ruimte. Hier bevindt zich 9 terrabyte aan computergeheugen. “Hier staan alle woorden uit het standaard Nederlands opgeslagen. Het standaard Nederlands bestaat ook uit Vlaamse en Surinaamse woorden. Twee andere landen waar ze Nederlands praten”.

Soms ontstaan er nieuwe woorden in een taal, ook in het Nederlands. Volgens Jeannine Beeken kan iedereen een nieuw woord verzinnen. “Per jaar worden er wel een aantal nieuwe woorden gevonden. We kijken eerst of het woord een eendagsvlieg is of blijvend. Een grote groep mensen moet het woord blijvend gebruiken. Vervolgens moet ook de media het woord overnemen en dan komt het via de kranten bij ons terecht.”

Bij het INL lopen momenteel geen studenten rond. De term lexicologie is bij de meeste studenten ook niet bekend. Toch heeft ze hoop voor de toekomst. Want vanaf volgend jaar wordt er in Leiden weer lexicologie gegeven. “Nu wordt het vak helemaal niet gegeven. Maar omdat nu alles online gebeurt zijn er nieuwe mogelijkheden. Zo hopen we meer studenten te krijgen.”

Toch heeft de studie bij buitenstaanders nog steeds het beeld van stoffige bureaus en kasten vol met boeken. Het gebouw heeft inderdaad een bibliotheek maar heeft ook zijn verrassende kanten. “We hebben hier in de kantine een pooltafel en een tafeltennistafel en daar worden tijdens de koffiepauze zelfs toernooitjes gehouden “ Jeannine Beeken probeert daarmee een modern imago op te bouwen: “Je denkt de buitenkant is saai maar van  binnen val je van de ene verbazing in de andere. Net als bij een woordenboek“.

Barbara Gravendeel

In de kassen van de Hortus Botanicus worden duizenden planten gekweekt, waaronder veel varens en orchideeën. Onderzoekers gebruiken deze planten voor allerlei studies. De Hortus werkt nauw samen met een van de grootste herbaria ter wereld: het Nationaal Herbarium Nederland. Barbara Gravendeel onderzoekt daar tropische orchideeën.

De orchideeën die Gravendeel gebruikt komen ook uit de Leidse Hortus. “Voor mijn promotieonderzoek had de Hortus al een hele goede basiscollectie. Deze collectie was door Ed de Vogel verzameld in Indonesië, vooral in Borneo. De orchideeën die ik nu gebruik komen voor een deel uit de Hortus. Het andere gedeelte komt bij hobbyisten vandaan die zijn aangesloten bij de Nederlandse Orchideeën Vereniging.”

DNA
Gravendeel vertelt dat ze een lievelingsorchidee heeft, “Erycina pusilla, niet omdat ik hem zo mooi vind, maar omdat ik denk dat hij ons veel nieuwe inzichten zal brengen.” Dit plantje is de nieuwe modelsoort voor orchideeën. Een modelsoort is een organisme dat wordt gekozen om brede biologische principes te bestuderen. Van deze plant gaat ze een database maken die korte stukjes DNA van de orchidee bevat.

“Wat we hiermee ontdekken wil ik vervolgens ook in wilde soorten bekijken. Dan gaan we weer terug naar die Hortus collectie. Samen met Jaap Jan Vermeulen kijken we naar de genetische basis van Bulbophyllum soorten. Dit doen we door in de modelsoort bepaalde genen uit te schakelen, je maakt zogenaamde ‘knock-outs’. Daarna kunnen we bekijken of er iets met het uiterlijk van de plant gebeurt. Als er iets verandert in het uiterlijk heb je hard bewijs dat het gen betrokken is bij bijvoorbeeld de bloemvorm.”

Wild
In de zes onderzoekskassen van de Hortus staan veel verschillende soorten planten. “Orchideeën in de Leidse Hortus zijn soorten die grotendeels meegekomen zijn met expedities, dat maakt de collectie uniek. Als je naar andere grote botanische tuinen gaat zie je heel vaak planten die je zo bij de kweker kunt kopen, dat hebben zij vrijwel niet. Deze collectie bestaat uit echt in het wild verzamelde soorten. Omdat de expedities vaak naar Azië gingen komen de meeste planten daarvandaan, met name uit Borneo en Papua Nieuw Guinea.”

Het meenemen van planten uit het wild is niet altijd even makkelijk. “Het is lastig om orchideeën te kweken. Als je iets uit het oerwoud verzamelt blijft het vaak niet langer dan een jaar of tien leven. Om ze langer te kunnen bestuderen, worden ze bewaard in alcohol. In het Herbarium staat de alcoholcollectie.”

Zijn er veel soorten in de Hortus? “De Leidse Hortus heeft samen met botanische tuinen in Salzburg en Wenen 80% van alle Bulbophyllum soorten, en dat zijn er bij elkaar bijna 2000. Dat is ook uniek!”

Erycina pusilla

Erycina pusilla

Deze orchidee heeft maar weinig chromosomen, maar zes, dat maakt hem heel geschikt voor onderzoek. Hij leeft heel kort: in slechts drie maanden tijd kan zaad opgekweekt worden tot een bloeiend plantje. “De blaadjes zijn groen, de bloem is knalgeel. Hij is heel klein, je kunt hem herkennen aan de handvormige waaier van blaadjes. Deze waaier zit aan het einde van het takje, gedraaid met wat touwtjes. In Brazilië groeit hij op telefoonkabels,” vertelt Gravendeel.

Jaco Kruizinga, eerste bloemist bij de Leidse Hortus, doet alles om de collectie in leven te houden. Tot voor kort kweekte hij ook de modelsoort van Gravendeel. “Erycina is een epifyt, dus je kunt hem niet zomaar in potgrond zetten. De wortels moeten het idee hebben dat hij op een boomstam groeit. De planten komen vaak uit regenwouden dus ze hebben behoefte aan een hoge luchtvochtigheid. Afhankelijk van welke hoogte een plant verzameld is, zet je hem in een koele of warmere ruimte.”

CV Barbara Gravendeel
1968 geboren in Utrecht
1991-1995 studie biologie, Universiteit Utrecht
1995 start promotie onderzoek, NHN
2000 verdediging proefschrift over de moleculaire systematiek van Aziatische orchideeën
2000-2002 postdoc, NHN
2002 MEERVOUD beurs (NWO) en Fulbright Foundation award ontvangen
2007 artikel gepubliceerd in ‘Nature’
2008 UD, NHN en gast onderzoeker bij IBL, Universiteit Leiden en IBED, Universiteit van Amsterdam

Foto’s gemaakt door: Marcel Eurlings, Barbara Gravendeel.

Volg prof. Minus en zijn favoriete proefdier Vinnie de Zebravis, als zij leren over een nieuwe crème: Vernix Caseosa. In hun avonturen leren ze de gekste figuren kennen en komen in nog vreemdere situaties terecht. Wetenschap mag droog zijn, maar dan wel met een flinke portie humor. Lees het in Minus 1 Plus!

]]> http://www.leidsesleutels.nl/onderzoek/vernix-caseosa/feed 0 http://www.leidsesleutels.nl/onderzoek/baby%e2%80%99s-moeten-vies-blijven http://www.leidsesleutels.nl/onderzoek/baby%e2%80%99s-moeten-vies-blijven#comments Fri, 27 Nov 2009 11:54:55 +0000 Michael de Korte http://www.leidsesleutels.nl/?p=325 Interview met Dr Robert Rißmann

Afgelopen jaar promoveerde Robert Rißmann op zijn proefschrift Development of a vernix caseosa substitute. Hij maakte vernix caseosa na, de huidcrème die voorkomt op de huid van pasgeborenen en wonden sneller kan laten genezen. Rißmann beschrijft hoe zijn geesteskindje werd geboren.

“Wat je nodig hebt voor je onderzoek is waardering; van je professor, je baas, de media. BBC Radio benaderde mij voor een korte documentaire, dat maakte veel indruk op mij. Als onder-zoeker zit je vaak in je eigen kleine wereld; je vergeet hoe belangrijk je onderzoek is voor de buitenwereld. Tijdens je onderzoek bereik je normaal gesproken andere doelen. Als je dan met je proefschrift de internationale media haalt, is dat heel bijzonder.”

Intelligent glijmiddel
“Als een kind wordt geboren, is het bedekt met een ‘viezig’ laagje. Maar het is niet vies, het is een natuurlijke crème, dat het kindje beschermt. In de baarmoeder beschermt de crème tegen het vruchtwater, zodat je niet een rimpelhuidje krijgt als wanneer je in bad bent geweest. De vernix verandert wanneer het kind geboren is, door het verschil in temperatuur. Dan dient het niet langer als glijmiddel en om vocht af te weren, maar juist om de huid niet te laten uitdrogen. Ook beschermt het witte goedje dan tegen ziekteverwekkers. Daarom moet de baby niet direct na de geboorte worden schoongemaakt, maar nog even vies blijven.”

De crème voor brandwonden
Vernix is multifunctioneel. Het zorgt ervoor dat het kind tijdens de zwangerschap beschermd wordt tegen het vruchtwater. Tijdens de bevalling dient het als glijmiddel. Na de geboorte beschermt het de pasgeborene tegen uitdroging van de huid en ziekteverwekkers.

Vernix is zo complex, dat het nooit volledig valt na te bootsen. Ook bevat een natuurlijke vernix dode huidcellen, die kunnen niet nagemaakt worden. De vernix heeft van 37 naar 20 graden twee faseovergangen in zijn lipiden, zo is dat bij de gesynthetiseerde vernix ook. Daarom is gekozen voor lanoline, ofwel wolwas.
De crème zal gebruikt worden voor de behandeling van brandwonden en andere huidaandoeningen.

Proefschrift baren
“Als promovendus moet je er met je onderzoek de eerste anderhalf jaar inkomen. Als je uit het buitenland komt duurt het nog veel langer; je moet de vakgroep en de methodes leren kennen, je eigen plek vinden en je sociale leven opnieuw opbouwen. Na 4-5 jaar krijg je steeds meer taken, maar dat lukt dan beter, want je werkt efficiënter. Ook gaat alles veel snel-ler met experimenten uitvoeren, colleges geven, practica opzetten en begeleiden. Dit traject is traag, maar heel belangrijk.”

“Naast het lesgeven komen er ook nog publicaties bij, papers en een proefschrift. Het moest vertaald worden, netjes opgeschreven. Vooral het proefschrift schrijven vond ik moeilijk. Het afmaken van een proefschrift wordt wel eens vergeleken met een kindje baren. Toevallig werd ik in diezelfde periode vader van mijn zoontje, Tristan.”

Vernix Caseosa op huid van Tristan Le Dévédec, zoon van Rißmann.

Hardcore nerds
“Voor mijn onderzoek heb ik van veel babyhuidjes de vernix caseosa geschraapt. Dat deed ze geen pijn; het is meer aaien dan schrapen. En nee, niet van mijn zoon. Bij vele bevallingen stond ik te wachten tot ik met een staafje wat crème kon afnemen. De metingen van de struc-tuur en organisatie van de lipiden in de vernix deed ik in Grenoble. In Amsterdam hebben ze dezelfde soort apparatuur, maar daar duren de metingen duizendmaal langer. De röntgenbundel is daar niet zo sterk. Met de werksfeer in Grenoble lijkt het eerst alsof er alleen maar ‘nerds’ om je heen zijn. Geen gewone mensen meer, maar hardcore wetenschappers. Er heerst een 24-uurs onderzoekssfeer.”

“Daar moest ook ik aan geloven; ik werd om vier uur ’s ochtends wakker en om half vijf was ik al aan het meten. Anderen gaan dan net naar bed. In Grenoble kost de meettijd 1000 euro per uur. Ik had een subsidie voor 72 uur gekregen van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek, dus het moest efficiënt. Met 150 monsters komt dat in totaal uit op ongeveer een half uur per meting.”

“Toch heb ik op een gegeven moment een temperatuurmeting van anderhalf uur gedaan. Ons team had de temperatuurafhankelijkheid van vernix al gezien bij andere technieken en wilde dat in Grenoble aantonen. Door onjuiste parameters lukte dat eerst niet. Toen beleef-de ik een ‘eureka-moment’. Ik bedacht een hypothese en probeerde het uit. Het werkte! Plots kon ik aantonen dat als je geboren wordt en de vernix van 37 graden afkoelt naar kamer¬temperatuur, de lipidestructuur dicht trekt en een bepaalde structuur aanneemt. Het deed me denken aan de uitspraak: ‘Basic research is like shooting an arrow in the air and when it lands, painting the target.’ ”

Killer-octrooien
“In de toekomst wil ik de crème op de markt brengen, maar daarvan zal ik niet rijk worden. Eenderde van de opbrengst gaat naar universiteit Utrecht, eenderde naar de geldschieter, STW (Stichting Technische Wetenschappen) en eenderde naar Universiteit Leiden. Van dat deel gaat eenderde naar de universiteit zelf, eenderde naar de faculteit en eenderde naar de onder-zoekers. Ik zit met 3 onderzoekers in het team, dus reken maar uit. Hoogstens een tiende gaat naar de uitvinders. De kosten voor patenten en octrooien komen daar nog eens bovenop. Voor veel kleine bedrijven is dat een killer. Voor het geld moet je het niet doen.”

CV
Dr. Robert Rißmann

Geboren
1977, 11 september, Berlijn, Duitsland

Opleiding
1997 Diploma hogeschool, specialisme scheikunde en wiskunde, Bühring Gymnasium, Berlijn, Duitsland

1998 Pharmacy, aan de Vrije Universiteit Berlijn

2000 Stage bij Merck KGaA, Darmstadt, Duitsland

2001 Stage bij SciCan Health, Toronto, Canada

2003 Stage bij de afdeling Pharmacy, Universiteit Henri Poincaré, Nance, Frankrijk

2004 Bul als Farmaceut, Universiteit Henri Poincaré, Nance, Frankrijk

2009 Promotie aan Universiteit Leiden, Leiden, Nederland

Status
Getrouwd met Sylvia Le Dévédec, zoon Tristan Le Dévédec

“Dat is bij bedrijven anders; daar heerst het kapitalisme. In het bedrijfsleven moet alles geoptimaliseerd voor de grootste winst. Ik kom uit Oost-Duitsland, dus ik heb waarschijnlijk wel een andere kijk hierop dan de meeste mensen. Ondanks mijn kritiek op het kapitalisme in de vorm zoals het nu bestaat, is het wel een prettig systeem voor mensen als ik. Dankzij het geld dat daarbij ontstaat, kan ik studeren en onderzoeken. Het is beter dan het was in Oost-Duitsland. Zonder de val van de muur, 20 jaar geleden, had ik hier niet gezeten. 9 november, de dag van de val van de muur, heb ik met het onderzoeksteam een voortgangsbespreking met STW over onze vernixcrème, een mooie cyclus.”

“Geld is bij de universiteit ook belangrijk. Je krijgt elk jaar een verlenging van je jaarcontract, maar het is afhankelijk van hoeveel geld beschikbaar is. Mijn baas Thomas (Hankemeier, red.) is positief, maar de financiële situatie aan de universiteit is op dit moment onzeker. Ik blijf graag in Leiden, maar dat is voor mij afhankelijk van mijn gezin. Mijn vrouw is Franse, ik ben Duits en mijn zoon is een Leidenaar, dus het kan alle kanten op. Ik heb het in Leiden naar mijn zin: ik kan onderzoek doen naar de vernix, ik kan lesgeven en heb hier veel vrienden gemaakt.”

Knopen vinden
“In Berlijn had ik voor Medicinal Chemistry colleges van professor Walter Schunack. Hij had ze al honderd keer eerder gegeven, maar zijn colleges fascineerden en inspireerden nog steeds. Zo wil ik ook graag worden. Ik werk zelf al meer dan een jaar als docent en ik zie dat het heel moeilijk is. Je moet goed kunnen praten, het goed kunnen overbrengen op studenten. Zo ver ben ik nog niet, dat moet rijpen. Het is net als promoveren een traject, een van mis-schien wel 20 jaar.”

“Een ander die mij geïnspireerd heeft is mijn vader. Hij had een zelfstandige apotheek. Apothekerskunde vind ik interessant, omdat je bezig bent met patiënten, met helpen. Je staat in het leven, als een soort koopman. Je kunt met mensen praten en ze helpen. Daarvoor krijg je dankbaarheid en waardering terug. Dat is anders met de massa-spectrometer, waar je een paar knoopjes moet vinden.”

Om dit filmpje te kunnen kijken, heeft u Flash nodig

Het ziekenhuis bevat niet alleen maar bedden, lange gangen en voorraadkasten. Naast een expositieruimte en verschillende winkeltjes is er ook een bibliotheek aanwezig.

Binnen de muren van dit academisch ziekenhuis wordt ook veel onderzoek gedaan. Dit onderzoek draagt bij aan betere behandeling en/of  het voorkomen van ziekten. Hieronder volgt een interview met Stella Trompet  die net haar promotieonderzoek aan het LUMC heeft afgerond.

Genen als voorspellers van ouderdomsziekten

Ouder worden, we doen het allemaal. Naar schatting zal in 2025 onze samenleving voor 25% uit ouderen bestaan. Ouderdom komt met gebreken: oudere mensen worden sneller ziek. Maar sommige mensen worden juist weer heel gezond oud. Op de afdeling Ouderengeneeskunde in het LUMC wordt onderzoek gedaan naar langlevendheid en typische ouderdomsziekten als kanker, hart- en vaatziekten, dementie en Alzheimer. Een van assistent-in-opleiding, AIO, vertelt over haar onderzoek.

Stella Trompet (links afgebeeld) werkte tot voor kort als AIO op de afdeling Ouderen-geneeskunde. Ze begon er in 2006 aan haar promotieonderzoek. “Hiervoor heb ik biomedische wetenschappen gestudeerd. Tijdens mijn opleiding liep ik stage bij de afdeling Ouderengeneeskunde. Ik deed een epidemiologisch onderzoek naar het effect  van verhoogde calcium-niveaus op dementie. Mijn onderzoek wees uit dat de kans op dementie groter is bij een hoog calcium gehalte in het bloed. ”

Database

Ze is inmiddels klaar met haar promotieonderzoek en is nu bezig met een nieuw project, op de afdeling hartziekten. Ze houdt zich hoofdzakelijk bezig met statistisch onderzoek. De gegevens van een grote patiëntengroep, de populatie, legt ze vast in een database, waarmee je veel verschillende vragen over deze groep kunt beantwoorden. “Als epidemioloog houd ik me dus niet echt met laboratoriumonderzoek bezig, maar doe ik voornamelijk onderzoek achter mijn computer. Daardoor moet je veel nadenken over je onderzoek en dat vind ik erg leuk.”

Ontstekingsgenen

“Ik onderzocht een grote populatie met ouderen, waar ik keek naar de invloed van genen op de cognitieve achteruitgang en dementie, een typische ouderdomskwaal. Alle mensen die ouder worden gaan qua verstandelijk vermogen achteruit, maar bij sommigen gaat dit sneller.” In deze groepen bekeek zij of er genen waren die in meer of mindere mate aanwezig waren of dat er afwijkingen, mutaties, waren in genen.

“In dit onderzoek gebruikten we data uit de PROSPER studie. Tussen 1997 en 2002 zijn gegevens van 6000 ouderen uit Nederland, Schotland en Ierland vastgelegd. Met deze gegevens zochten we uit of er een relatie was tussen genetische variatie van genen die ontsteking stimuleren.” Deze ‘ontstekingsgenen’ zouden de ontwikkeling van cognitieve achteruitgang en dementie kunnen stimuleren.

Er bleek een relatie tussen een bepaald gen en de mate van dementie. Genen zorgen voor de productie van eiwitten. Variatie tussen personen bepaalt of genen in hogere of lagere mate worden afgeschreven, dit heet hoge of lage expressie. De mate van expressie bepaalt hoeveel eiwit er wordt gemaakt. Bij lage expressie maakte het ontstekingsremmende gen minder ontstekingsremmend eiwit. Dat gaf een  beschermende werking voor dementie en cognitieve achteruitgang, bleek uit het onderzoek.

Eerder ingrijpen

Ook is het effect van de cholesterolverlager Pravastatine op de cognitieve achteruitgang onderzocht. Uit dit onderzoek bleek dat cognitieve achteruitgang niet te remmen valt door Pravastatine te slikken. Daarentegen werkte het middel wel zeer effectief bij het voorkomen van hart- en vaatziekten zoals hartinfarcten en beroertes. Risico’s op deze aandoeningen stijgen door aderverkalking, wat bij iedereen in meer of mindere mate voorkomt.

Ontsteking speelt een belangrijke rol bij het ontwikkelen van aderverkalking. “Daarom heb ik, samen met collega’s, genen die ontstekingsremmende effecten hebben onderzocht in het DNA van deelnemers aan de PROSPER studie. Ik keek of er verschillen waren in genen tussen personen en wat voor invloed die hadden op het risico. Op die manier kun je een beeld krijgen van de rol van de ontstekingsgenen bij hart- en vaatziekten.

Wanneer je een relatie vindt tussen bepaalde verschillen en het aantal hart- en vaatziekten, kun je dit in de toekomst gebruiken om eerder in te grijpen.” Dat kan bijvoorbeeld door medicijnen te geven die ontstekingsfactoren in het lichaam remmen, waarmee je de kans op een beroerte of hartinfarct kunt verkleinen. Genetische variatie in een ander ‘ontstekingsgen’, geeft een slechte prognose voor hart- en vaatziekten. Dit gen maakt een ontstekingsremmende factor aan. Mensen met een bepaalde variatie in het gen maken minder van de ontstekingsremmende factor. Daardoor hebben zij minder ontstekingsremming dan anderen, wat nadelen heeft als je kijkt naar het risico op hart- en vaatziekten.

Genetisch profiel

“Door deze studies komen we steeds weer een klein stukje meer te weten over het ontstaan van ouderdomsziekten.” Haar AIO-periode heeft ze, na drie jaar onderzoek, inmiddels afgesloten en ze is net klaar met het schrijven van haar promotieonderzoek. De promotie staat dus over een paar maanden op de planning, maar ze is alweer druk bezig met het volgende onderzoek. “Per 1 januari ben ik begonnen als postdoc met het vervolg van de PROSPER studie: het PHASE  project.”

“Met deze studie willen we het hele genoom van de deelnemers aan het voorgaande project scannen en in kaart brengen. Op die manier maken we een genetisch profiel. Pravastatine speelt in dit onderzoek ook weer een belangrijke rol. We gaan bekijken welke mensen goed reageren op het middel en hoe hun genetische profiel eruit ziet. De informatie die dat oplevert, gebruiken we om risicoprofielen op te stellen, maar ook genetische profielen die heel goed op de therapie reageren.” Op basis van deze genetische profielen hopen ze in de toekomst te kunnen voorspellen of Pravastatine geschikt is als behandeling in verschillende personen. “Het leuke aan dit werk vind ik dat je echt vrij bent om je eigen onderzoek vorm te geven en het uit te voeren zoals jij wilt.”

Het meest bijzondere moment tijdens haar werk was de toekenning van de subsidie voor het PHASE project. “Dit was de eerste subsidieaanvraag die ik heb geschreven, onder begeleiding van de professoren, waarbij maar een van de twintig aanvragen worden toegekend.” Met deze aanvraag heeft ze een subsidie van 3 miljoen euro voor het onderzoek ontvangen. “Ik hoop dat het PHASE project een groot succes wordt en dat we een hoop genen vinden waar een toepassing voor is. Voorlopig ben ik dus nog wel even bezig met dit project.” Wordt vervolgd!