Het jaar is 1935 1835, ergens op Het Kanaal, tussen Hoek van Holland en Harwich. Op een schip ontmoeten we de 42-jarige Caspar Reuvens. Hij reist eersteklas, zoals zijn stand hem verplicht. Reuvens is namelijk een belangrijk persoon in Nederland, vooral in Leiden. Reuvens was namelijk één van de belangrijkste hoogleraren van Leiden.

Meer weten?

Onderweg
Caspar Reuvens is onderweg naar huis, naar zijn geliefde woonplaats Leiden, na een trip naar Londen. Reuvens is daar vaak te vinden: hij koopt daar afgietsels van standbeelden. Deze afgietsels gebruikt hij weer om standbeelden te maken in Leiden: Reuvens is namelijk de oprichter en directeur van het “Archaeologisch Cabinet der Hoogeschool”: een heel museum gewijd aan de archeologie, gevuld met de mooiste schatten uit de oudheid. Bovendien is hij verbonden aan de Universiteit van Leiden als de eerste buitengewoon hoogleraar archeologie… van de wereld.

Meer weten?

Verkoudheidje
Caspar Reuvens heeft dus alle reden om in zijn nopjes te zijn. Hij heeft bovendien nog een hoop om naar vooruit te kijken: hij werkt aan een publicatie over vreemde overblijfselen die door zijn team gevonden zijn in Tunesië van ca. 100 jaar na Christus. Hij heeft tekenen gevonden van een enorme welvaart, maar de steden daar behoorden niet tot die van het Romeinse Rijk. Vermoed wordt dat deze resten misschien wel tot de grootste rivaal van Rome uit die tijd behoorden. Voordat hij echter verder kan werken aan deze doorbraak, neemt Reuvens zich op de boot voor om eerst even een weekje thuis te blijven: Hij voelt zich toch niet helemaal fit. Misschien was het gewoon de bootreis, maar waarschijnlijk betrof het een eenvoudig verkoudheidje.

Breestraat 27
Thuisblijven is voor de ondernemende en drukbezette Reuvens wel een soort straf. Aan het huis waar Reuvens woonde lag het zeker niet: een prachtig herenhuis aan de Breestraat in Leiden, op nummer 27.

Meer weten?

Arentsburg
Stilzitten was simpelweg niet Reuvens zijn ding. Met van alles en nog wat was hij bezig. Zo bestudeerde hij ook de vondsten van één van de grootste opgravingen van Romeinse resten in Nederland. Uiteraard gehouden onder zijn leiding, op het landgoed Arentsburg, vlakbij Voorburg. Maar ook dat zou moeten wachten totdat Caspar Reuvens weer wat was opgeknapt.

Meer weten?

Schimmelen
Als hij toch niet kon werken de komende paar dagen, kon hij wel even nadenken over een luxeprobleem dat Reuvens achtervolgde: via zijn assistent in Livorno, Italië had hij enkele jaren geleden een enorme collectie van Egyptische archeologische schatten gekocht. Het was zo enorm veel dat het absoluut niet paste in de bescheiden ruimte die Reuvens was toegewezen voor zijn Archeologisch Kabinet, een nieuw pand aan de Houtstraat. Een eerste schatting van Caspar Reuvens was dat de collectie niet eens zou passen in de museumruimte naast zijn pand: het grote Museum der Natuurlijke Historie aan het Rapenburg. Haast was wel geboden: De waardevolle Egyptische verzameling lag momenteel weg te rotten en te schimmelen in de Hortus Botanicus aan de overkant, totdat Reuvens een geschiktere locatie had gevonden.

Meer weten?

Welterusten
Een beetje piekerend over al het bovenstaande sukkelt Caspar Reuvens aan boord van de veerboot in slaap. Hopelijk zou hij zich snel wat beter voelen. Er was immers nog genoeg te doen. Gelukkig was er morgen weer een dag.

Helaas alleen niet voor Caspar Jacob Christiaan Reuvens.

Meer weten?

Dit verhaal is mede tot stand gekomen met behulp van de uitvoerige hulp van Dr. Ruurd Halbertsma, werkzaam bij het Rijksmusem van Oudheden. Hij schreef een boek waarin Reuvens de hoofdpersoon is: “Scholars, Travellers and Trade”. De Nederlandse vertaling van dit boek is momenteel in productie.

Philipp von Siebold

De Duitse arts Philipp Franz Balthasar von Siebold werkte in het begin van de 19de eeuw in Japan in dienst van het Nederlands Oost-Indische leger. Hij woonde op het kunstmatige eilandje Deshima, waar de Nederlandse handelspost was gevestigd.

Het was in principe niet mogelijk om Deshima te verlaten, maar als arts had Siebold het privelege om Japan zo nu en dan te bezoeken. Nadat hij een invloedrijke lokale ambtenaar had genezen, mocht Siebold zelfs een kleine kliniek openen buiten de Nederlandse handelspost.

De eerste liefde

Kusomoto Sonogi

In het najaar van 1823 ontmoette Siebold tijdens een huisbezoek de zestienjarige Kusomoto Sonogi, en ze werden onmiddelijk verliefd. Er doen verschillende verhalen de ronde over hoe Siebold en Otaki – zoals hij haar liefkozend noemde – bij elkaar konden leven op Deshima. Vrouwen mochten Deshima niet bezoeken, maar voor courtisanes werd een uitzondering gemaakt. Otaki zou een courtisane zijn, of had zich uit liefde voor Siebold als courtisane laten registreren.

In de tijd dat ze op Deshima samenleefden, hielp Otaki veel in de school die Siebold had op het eiland. Ondanks dat het verboden was om buitenlanders de Japanse taal te leren, deed Otaki dit toch. Vier jaar na hun ontmoeting werd in 1827 hun dochter Oine geboren. Maar kinderen mochten niet op Deshima wonen en daarom verhuisde Otaki met hun kind naar de stad. Siebold bezocht hen elke dag en zorgde dat het ze aan niets ontbrak.

In 1829 werd Siebold ervan verdacht te spioneren voor de Russische staat, omdat hij in het bezit was van verboden kaarten van Japan. Hij werd voor eeuwig verbannen uit Japan en vertrok met zijn hele verzameling naar Nederland. Zijn geliefde en kind bleven achter, want voor Japanners was het verboden het land te verlaten.

20 jaar later werd de verbanning opgeheven en ging Siebold nog één keer terug naar zijn geliefde Japan. Hij bezocht Otaki en hun dochter Oine, die ondertussen de eerste vrouwelijke arts van Japan was geworden. Zij zou later een beroemd verloskundige worden.

De tweede liefde

Helene von Gagerne

Na zijn verbanning vestigt Siebold zich in Nederland. Het klimaat bevalt hem echter niet en daarom reist hij regelmatig af naar Duitsland. Tijdens een van deze reisjes ontmoet hij zijn tweede liefde, de 25-jarige Helene von Gagerne. Op 10 juli 1845, wanneer Siebold 50 jaar is, trouwen ze met elkaar. Ze gaan in Leiden wonen en krijgen al snel hun eerste zoon: Alexander. In de jaren daarna worden nog drie kinderen geboren: Helene, Mathilde en Heinrich.

Siebold sterft in 1866 op zeventig jarige leeftijd in München. Helene sterft elf jaar later en wordt naast haar echtgenoot begraven.

Academiegebouw

Sinds 1516 staat het gebouw aan het Rapenburg, maar voordat het een universiteitsgebouw was deed het dienst als kerk. Het naastgelegen klooster van de ‘Witte Nonnen’ is afgebroken en de Beeldenstorm heeft het interieur verwoest, maar het Academiegebouw ademt nog steeds de imponerende sfeer van een kerk uit.
De vele vertrekken hebben ieder al meerdere taken vervuld.

Veranderingen
In 1616 heeft een grote brand het pand hevig aangetast waarbij ‘nyets en was overgebleven dan ’t staende muyrwerk’. Hierna zijn het klein en groot auditorium ontstaan uit het opsplitsen van de kapel. Deze is opgedeeld in twee etages, waarbij al het bouwkundig vernuft van deze tijd nodig was om de twee zalen te maken. De hoge ramen moesten ‘verdeeld’ worden over beide etages, en vooral in het groot auditorium op de begane grond gaf dit problemen. Doordat de ramen te hoog lagen kwam er te weinig licht binnen, dit is later aangepast door de ramen naar beneden te verlengen. Beide auditoria worden nu gebruikt voor officiële gebeurtenissen zoals het benoemen van professoren, vroeger werd er gewoon college gegeven.
Ook de collegekamer en Senaatskamer zijn gebruikt om colleges te geven; studenten rechten, geneeskunde en ook wiskunde liepen hier regelmatig in en uit. Het Zweetkamertje heeft echter wel de grootste verandering in functie gehad. Ooit begon deze ruimte als opslag voor turf voor de kachels in het gebouw, maar belangrijkere taken wachtte de kamer. Er volgden colleges theologie, de Senaat zetelde er voor een tijdje en eindexamens werden in deze ruimte afgenomen. Dit laatste is ook waar het de naam ‘Zweetkamertje’ aan heeft te danken.

Ingang Zweetkamertje

‘Beklad’ Rijksmonument
Victor de Stuers wordt beschouwd als de oprichter van de Nederlandse Monumentenzorg, maar is waarschijnlijk de eerste die het Academiegebouw (ook een rijksmonument) ‘bekladde’. Als jongeman liet hij zich een nacht opsluiten in het gebouw. Deze nacht heeft hij tekenend doorgebracht; hij heeft het leven van een student in beeld gebracht. De tekeningen beginnen op de begane grond en lopen door tot aan het Zweetkamertje zelf. Hier heeft hij de laatste stappen van de student getekend: afwachtend, in spanning voor het eindresultaat en vervolgens blij en opgelucht na het behalen van het diploma.

Tekenen in het Zweetkamertje

Abraham Gorlaeus, de oom van David Gorlaeus

David van Goorle werd in 1591 geboren in Utrecht als de zoon van een Friese moeder uit een adellijke familie en een protestante vader die was gevlucht uit Antwerpen, om zijn geloof.
Hij groeide op bij zijn grootouders in het dorpje Cornjum in Friesland. Onderwijs was heel belangrijk in de familie Van Goorle en David werd daarom naar de Latijnse school in Leeuwarden gestuurd. Op 24 juni 1606 ging hij filosofie studeren aan de Universiteit van Franeker. Hier kreeg hij onder andere les van hoogleraar Henricus de Veno.
In april van 1611 staat hij officieel ingeschreven als student theologie in Leiden. Maar notities in een vriendenboek van Engelbert van Engelen, doen vermoeden dat hij op 25 juni 1610 al in Leiden studeerde.
Op de jonge leeftijd van 21 jaar is Gorlaeus overleden en op 27 april 1612 begraven in een kerkje in Cornjum.

Aristoteles
Tijdens zijn studie waren de ideeën van Aristoteles nog heersend. Aristoteles dacht dat de wereld bestond uit vijf elementen: water, aarde, vuur en lucht. Tussen de lucht van de aarde en de hemel zat het vijfde element ether. Ook dacht Aristoteles dat elk deeltje tot in het oneindige deelbaar is, en dat je dus nooit een kleinste deeltje kunt hebben.

Gorlaeus streefde in tegen de gevestigde ideeën. En schreef daar uiteindelijk twee boeken over. Zijn hoofdwerk, Exercitationes Philosophicae, quibus universa fere discutitur Philosophia Theoretica, et plurima ac preacipua Peripateticorum dogmata evertuntur, werd in 1620 gepubliceerd. Zijn tweede werk, Idea Physicae – Schets der Natuur, is een verkorte versie van zijn hoofdwerk. Op een korte en bondige wijze en met een ironische ondertoon, worden Aristoteles’ leerstellingen bekritiseerd.

Elementen
In zijn boeken stelt hij dat alleen aarde en water afzonderlijke elementen zijn. Lucht is een algemene tussenstof en vuur is een gebeurtenis. Vuur kun je niet mengen met water en we eten ook geen vuur, dus kan het geen element zijn. Het vijfde element bestaat ook niet, tussen aarde en hemel is alleen lucht. Over vuur zegt hij:

Vuur is naar onze mening niet een zelfstandigheid, maar een bijkomstigheid, en niets anders dan een zeer intense hitte die licht heeft opgevat op grond der vetheid of olieachtigheid van brandbare stof. Vuur bestaat dus niet op zichzelf als zelfstandigheid, maar het is altijd een ding als bijkomstigheid.

Atomen
Volgens Gorlaeus bestaat er wel degelijk een kleinste deeltje en wel het atoom. Hij redeneert dat je wel een kleinste deeltje moet hebben, omdat ieder willekeurig ding eindig is. Het houdt ergens op. Maar als iets eeuwig zou kunnen delen, betekent dat je een eindig ding zou kunnen delen in een oneindig aantal delen. Dat vond hij niet kunnen.
En alleen atomen van de twee elementen, aarde en water, bestaan. Zij kunnen alle zichtbare dingen vormen door een verschil in samenstelling en ruimtelijke schikking. Over de atomen zegt hij:

De Gorlaeus Laboratoria in Leiden, vernoemt naar David van Goorle

Daarom stellen wij dat een lichaam kleinste ondeelbare deeltjes heeft, waaruit het is samengesteld en deze deeltjes stellen wij als hoegrootheden; want ook wij ontkennen dat iedere hoegrootheid deelbaar is.

Hiernaast bevat het boekje onderwerpen als de indeling van de natuur, de eigenschappen van de hemel, meteorieten, de aard van bewegingen en de ziel.

Naar aanleiding van zijn ideeën mag Gorlaeus gezien worden als een van de eerste atomisten. De atomisten kende een opleving tussen 1620 en 1640. Gorlaeus had zijn boeken al voor die tijd geschreven. Toch heeft hij weinig aanzien en erkenning. Waarschijnlijk doordat hij zo vroeg is gestorven en er vragen over zijn leven achter gebleven.

Motto
In het vrienden boek van Engelbert van Engelen is het volgende motto van Gorlaeus’ hand gevonden:
Ook als iedereen er een tegengestelde mening op na zou houden moet de waarheid verdedigd worden, en jij(bedoeld wordt de student) moet hierbij je eigen leraar als vijand beschouwen. Dit is je eeuwige opdracht.
Een motto dat illustreerd hoe Gorlaeus tegen de wereld aan keek en wat hem motiveerde om bij alles een vraagteken te zetten.

Om dit filmpje te kunnen kijken, heeft u Flash nodig

Bronnen

Prof. dr. C.J. van der Klaauw

Hoogtij
Na een aantal jaren eerder benoemd te zijn tot assistent aan het Zoölogisch Laboratorium te Leiden, werd hij daar op 18 september 1922
conservator.
Op 20 augustus 1923 volgde een privaatdocentschap aan de Universiteit.
Vanaf het begin van deze loopbaan, had Van der Klaauw belangstelling voor de geschiedenis van de wetenschappen. Naar aanleiding van het 50-jarige bestaan van het Zoölogisch Laboratorium in 1926, publiceerde hij een historische schets ‘Het Hooger Onderwijs in de Zoölogie en zijn Hulpmiddelen te Leiden.’ Zijn interesse in de geschiedenis van de wetenschappen bereikte zijn hoogtepunt in 1928 toen hij samen met dr. C.A. Crommelin het tegenwoordige Boerhaave Museum te Leiden stichtte (voorheen Het Nederlandsch Historisch Natuurwetenschappelijk Museum).
Op 8 juni 1931 volgde zijn benoeming tot lector in de zoölogie, een discipline in de biologie die dieren bestudeert, en op 18 mei 1934 tot gewoon hoogleraar in de Algemene Zoölogie. Hij hield deze positie tot 1958, toen hij op 65-jarige leeftijd met pensioen ging.

Interesses
Van der Klaauw was in de eerste plaats vergelijkend anatoom, hij bestudeerde de gelijkenissen en verschillen tussen organismen. Zowel het omschrijven als de functie van de anatomie had zijn interesse. Tussen 1922 en 1966 publiceerde hij verschillende belangrijke artikelen over vertebraten schedels, waarbij hij ook fossiel materiaal in zijn onderzoek betrok. Over de resultaten van andere anatomische onderzoekingen publiceerde hij ook.

Van der Klaauw is dé grondlegger van de theoretische biologie in Nederland. Dit veld van onderzoek gebruikt modellen en theorieën om biologische verschijnselen te kunnen verklaren. Hij was één van de oprichters van de Prof. dr. Jan van der Hoeven Stichting voor Theoretische Biologie, een internationaal georiënteerde stichting voor de studie van theoretische biologie. Tot 1958 was Van der Klaauw de directeur en redacteur van de tijdschriften die hierdoor werden uitgebracht. Vandaag de dag publiceren deze nog steeds: Acta Biotheoretica, met de bijlagen Bibliographia Biotheoretica, Bibliotheca Biotheoretica en Folio Biotheoretica.
Van der Klaauw wist bij zijn leerlingen grote belangstelling voor dit veld van de biologie te wekken, en was uiteindelijk verantwoordelijk voor de oprichting van het Instituut voor Theoretische Biologie der Rijksuniversiteit te Leiden. Ook introduceerde hij een hoogleraarspost in de theoretische biologie aan dezelfde Universiteit.

Van der Klaauws brede interesse in de biologie en filosofie, resulteerde in een aantal publicaties op het gebied van de toegepaste entomologie (een tak van de zoölogie die zich bezighoudt met de studie van insecten) en ecologie (bestudeert de verspreiding van organismen, de relatie tussen organismen en de relaties tussen organismen en hun niet-biologische omgeving). Het onderzoeken van en onderwijs in andere aspecten van de zoölogie door medewerkers op zijn instituut werden door hem gestimuleerd, waardoor dierfysiologie, ethologie, histologie en cytologie tot ontwikkeling konden komen.
Van der Klaauws wetenschappelijk werk blonk uit door nauwkeurigheid en heldere systematische opbouw. Hij was zeer kritisch en had weinig tijd voor speculatieve theorieën die hem slecht onderbouwd leken. Als een overtuigd vrijzinnig christen, respecteerde Van der Klaauw de meningen van anderen, ook die hij niet delen kon.

Onderbreking
Tijdens de bezetting verbleef Van der Klaauw van 7 augustus 1942 tot 19 februari 1943 in het Duitse concentratiekamp St. Michielsgestel. Tot aan de bevrijding op 5 mei 1945 werd hij door de Duitse autoriteiten verbannen naar het Gelderse dorp Otterloo. In deze periode ontwikkelde hij vele nieuwe concepten binnen de morfologie, gebaseerd op een holistische benadering, die succesvol werden toegepast op de schedelmorfologie.

Ook na de hervatting van zijn hoogleraarfunctie bleef Van der Klaauw, naast zijn directe wetenschappelijke en onderwijzende taken, actief op ander gebied. Zijn belangstelling en enthousiasme voor de geschiedenis van zijn wetenschap werd er niet minder op. Hij speelde een belangrijk rol in de wederopbouw van de Leidse Universiteit na de Tweede Wereldoorlog.

Erkenning
Zijn werk binnen de wetenschap kregen erkenning toen hij op 24 juni 1947 werd benoemd tot lid van de Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen. Zijn belangrijke bijdrage als professor Zoölogie, zijn diensten aan de Leidse Universiteit en zijn activiteiten binnen de overheid werden beloond toen hij werd benoemd tot ‘Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw’ door de Koningin.

Van der Klaauw bleef ook na zijn vervroegd pensioen publiceren op het gebied van morfologie en theoretische biologie, al ging zijn gezondheid langzaam achteruit. Na een lang ziektebed stierf Cornelis Jakob van der Klaauw op 20 mei 1972, op 78-jarige leeftijd. Hij was niet alleen een inspirerend docent en een goede boekhouder, maar ook een getalenteerde wetenschapper, met verfrissende inzichten, vooral op het gebied van de functionele morfologie. Het naar hem vernoemde laboratorium mag dan verdwijnen, zijn betekenis voor de biologie zal nog lang worden erkend.

Er is niet veel bekend over het leven van Johannes de Wale buiten zijn betekenis voor de wetenschap. Er is wel een proefschrift verschenen over hem. In dit proefschrift maakt schrijver Jacob Schouten in het eerste hoofdstuk een levensschets van Johannes de Wale. Hieronder een interview zoals dat in die tijd had kunnen plaatsvinden.

Johannes de Wale

Kunt u uzelf voorstellen:

Ik ben Johannes de Wale. Veel mensen denken dat ik in Leiden ben geboren. Dit is niet zo. Ik ben geboren in Walcheren. Toen ik 14 jaar oud was, ben ik met mijn familie vanuit Middelburg naar Leiden verhuisd. In Leiden begon ik aan mijn medische studie. Deze kon je toentertijd in twee jaar gevolgd worden.

Kunt u wat vertellen over uw gezin:

In 1638 ben ik getrouwd met Catharina Vockenstaert. We kregen samen 5 kinderen en woonden op het Rapenburg.

Hoe heeft u uw onderzoek gedaan?:

Het doen van proeven was in de 17^e eeuw niet gebruikelijk, laat staan het doen van proeven met dieren. Daardoor namen sommige mensen mij niet heel erg serieus. Mijn interesse lag vooral in het opdoen van meer kennis over de menselijke bloedsomloop. Over mijn experimentele onderzoek heb ik verschillende brieven geschreven. Het schrijven van brieven was in die tijd een gewone zaak, nu publiceren wetenschappers hun bevindingen in een tijdschrift. Maar door het schrijven van brieven kon ik aan andere wetenschappers laten weten wat ik had gevonden. De brieven die ik heb geschreven waren gericht aan mijn leerling: Thomas Bartholinus. Een jaar later zijn mijn brieven afgedrukt in een bewerkt boek dat de vader van Thomas al eerder had uitgebracht, maar nu werd aangepast zodat mijn brieven erin konden.

Wat is uw belangrijkste bevinding geweest?

Er was al een theorie over de bloedsomloop die was opgesteld door William Harvey. In het begin dacht ik dat hij ongelijk had en ben ik lang bezig geweest met het bewijzen van dit ongelijk. Later zag ik in dat er een kern van waarheid zat in deze theorie. Toen ben ik mij gaan concentreren op Harvey’s theorie. Uiteindelijk ben ik er in geslaagd om te bevestigen dat hij gelijk had. Het bloed stroom via slagaders naar beneden in het lichaam en via aders weer omhoog!

Het was nog niemand gelukt om dit echt aan te tonen. Ondanks mijn vernieuwende kijk op wetenschap is mijn bijdrage aan de kennis over de bloedsomloop in de mens is lange tijd niet erkend. En dat is jammer. Pas in de 19^e eeuw zijn er schrijvers die mij de waarde toekennen die ik volgens velen al jaren verdiende.

De theorie van William Harvey, over de bloedsloop, werd gesteund door Franciscus de le Boë Sylvius. Deze Sylvius was de eerste die de theorie van Harvey in Nederland bekend maakte. Walaeus geloofde er niets van en begon met het bewijzen van het tegendeel. Maar toen hij doorkreeg dat Sylvius gelijk had, heeft hij zich overgegeven en uiteindelijk heeft Walaeus het ultieme bewijs geleverd over de menselijke bloedsomloop.

De theorie van William Harvey, over de bloedsloop, werd gesteund door Franciscus de le Boë Sylvius. Deze Sylvius was de eerste die de theorie van Harvey in Nederland bekend maakte. Walaeus geloofde er niets van en begon met het bewijzen van het tegendeel. Maar toen hij doorkreeg dat Sylvius gelijk had, heeft hij zich overgegeven en uiteindelijk heeft Walaeus het ultieme bewijs geleverd over de menselijke bloedsomloop.

De theorie van William Harvey, over de bloedsloop, werd gesteund door Franciscus de le Boë Sylvius. Deze Sylvius was de eerste die de theorie van Harvey in Nederland bekend maakte. Walaeus geloofde er niets van en begon met het bewijzen van het tegendeel. Maar toen hij doorkreeg dat Sylvius gelijk had, heeft hij zich overgegeven en uiteindelijk heeft Walaeus het ultieme bewijs geleverd over de menselijke bloedsomloop.