“Deze collectie is uniek!”

Barbara Gravendeel

In de kassen van de Hortus Botanicus worden duizenden planten gekweekt, waaronder veel varens en orchideeën. Onderzoekers gebruiken deze planten voor allerlei studies. De Hortus werkt nauw samen met een van de grootste herbaria ter wereld: het Nationaal Herbarium Nederland. Barbara Gravendeel onderzoekt daar tropische orchideeën.

De orchideeën die Gravendeel gebruikt komen ook uit de Leidse Hortus. “Voor mijn promotieonderzoek had de Hortus al een hele goede basiscollectie. Deze collectie was door Ed de Vogel verzameld in Indonesië, vooral in Borneo. De orchideeën die ik nu gebruik komen voor een deel uit de Hortus. Het andere gedeelte komt bij hobbyisten vandaan die zijn aangesloten bij de Nederlandse Orchideeën Vereniging.”

DNA
Gravendeel vertelt dat ze een lievelingsorchidee heeft, “Erycina pusilla, niet omdat ik hem zo mooi vind, maar omdat ik denk dat hij ons veel nieuwe inzichten zal brengen.” Dit plantje is de nieuwe modelsoort voor orchideeën. Een modelsoort is een organisme dat wordt gekozen om brede biologische principes te bestuderen. Van deze plant gaat ze een database maken die korte stukjes DNA van de orchidee bevat.

“Wat we hiermee ontdekken wil ik vervolgens ook in wilde soorten bekijken. Dan gaan we weer terug naar die Hortus collectie. Samen met Jaap Jan Vermeulen kijken we naar de genetische basis van Bulbophyllum soorten. Dit doen we door in de modelsoort bepaalde genen uit te schakelen, je maakt zogenaamde ‘knock-outs’. Daarna kunnen we bekijken of er iets met het uiterlijk van de plant gebeurt. Als er iets verandert in het uiterlijk heb je hard bewijs dat het gen betrokken is bij bijvoorbeeld de bloemvorm.”

Wild
In de zes onderzoekskassen van de Hortus staan veel verschillende soorten planten. “Orchideeën in de Leidse Hortus zijn soorten die grotendeels meegekomen zijn met expedities, dat maakt de collectie uniek. Als je naar andere grote botanische tuinen gaat zie je heel vaak planten die je zo bij de kweker kunt kopen, dat hebben zij vrijwel niet. Deze collectie bestaat uit echt in het wild verzamelde soorten. Omdat de expedities vaak naar Azië gingen komen de meeste planten daarvandaan, met name uit Borneo en Papua Nieuw Guinea.”

Het meenemen van planten uit het wild is niet altijd even makkelijk. “Het is lastig om orchideeën te kweken. Als je iets uit het oerwoud verzamelt blijft het vaak niet langer dan een jaar of tien leven. Om ze langer te kunnen bestuderen, worden ze bewaard in alcohol. In het Herbarium staat de alcoholcollectie.”

Zijn er veel soorten in de Hortus? “De Leidse Hortus heeft samen met botanische tuinen in Salzburg en Wenen 80% van alle Bulbophyllum soorten, en dat zijn er bij elkaar bijna 2000. Dat is ook uniek!”

Erycina pusilla

Erycina pusilla

Deze orchidee heeft maar weinig chromosomen, maar zes, dat maakt hem heel geschikt voor onderzoek. Hij leeft heel kort: in slechts drie maanden tijd kan zaad opgekweekt worden tot een bloeiend plantje. “De blaadjes zijn groen, de bloem is knalgeel. Hij is heel klein, je kunt hem herkennen aan de handvormige waaier van blaadjes. Deze waaier zit aan het einde van het takje, gedraaid met wat touwtjes. In Brazilië groeit hij op telefoonkabels,” vertelt Gravendeel.

Jaco Kruizinga, eerste bloemist bij de Leidse Hortus, doet alles om de collectie in leven te houden. Tot voor kort kweekte hij ook de modelsoort van Gravendeel. “Erycina is een epifyt, dus je kunt hem niet zomaar in potgrond zetten. De wortels moeten het idee hebben dat hij op een boomstam groeit. De planten komen vaak uit regenwouden dus ze hebben behoefte aan een hoge luchtvochtigheid. Afhankelijk van welke hoogte een plant verzameld is, zet je hem in een koele of warmere ruimte.”

CV Barbara Gravendeel
1968 geboren in Utrecht
1991-1995 studie biologie, Universiteit Utrecht
1995 start promotie onderzoek, NHN
2000 verdediging proefschrift over de moleculaire systematiek van Aziatische orchideeën
2000-2002 postdoc, NHN
2002 MEERVOUD beurs (NWO) en Fulbright Foundation award ontvangen
2007 artikel gepubliceerd in ‘Nature’
2008 UD, NHN en gast onderzoeker bij IBL, Universiteit Leiden en IBED, Universiteit van Amsterdam

Foto’s gemaakt door: Marcel Eurlings, Barbara Gravendeel.