Claessen aan het werk in het laboratorium

Hoe ontstaan die multiresistente bacteriën?
“Door verkeerd gebruik van antibiotica. Veel mensen stoppen met een antibioticumkuur op het moment dat ze zich weer beter voelen. Zij zijn zich waarschijnlijk niet bewust van het feit dat dan nog niet alle bacteriën dood zijn. Door een vrij simpele verandering in het DNA kunnen bacteriën resistent worden voor het antibioticum. Dat betekent dat de bacteriën niet meer doodgaan als het antibioticum wordt toegediend. Deze resistentiegenen kunnen vervolgens weer doorgegeven worden aan andere, niet-verwante bacteriën. Een bacterie kan dus van verschillende bronnen resistentiegenen oppakken. Als die zich opstapelen ontstaat er zo’n multiresistent probleemgeval. Maar dat is niet de enige oorzaak van het probleem. De toevoeging van antibiotica aan veevoer draagt ook zeker bij. Hierdoor worden ook allerlei bacteriën blootgesteld aan antibiotica en kan er resistentie ontstaan.”

Liggen nieuwe antibiotica echt voor het oprapen?
“Ja, in een theelepeltje tuinaarde zitten tientallen streptomyceten. Dat zijn bacteriën die wel tien verschillende antibiotica kunnen maken. Theoretisch kun je dus wel honderd verschillende antibiotica uit een theelepeltje tuinaarde isoleren. Of het dan daadwerkelijk nieuwe zijn, is dan nog wel de vraag.”

Waarom maken die streptomyceten antibiotica?
“Streptomyceten zijn bacteriën met een complexe levenscyclus. Ze groeien aanvankelijk in de grond, maar gaan later de lucht in groeien om zich uiteindelijk te kunnen verspreiden door middel van sporen. Tijdens de overgang van het groeien in grond naar de lucht breekt de streptomycete zijn cellen in de grond af en hergebruikt hij de voedingsstoffen die daarbij vrijkomen om de lucht in te kunnen groeien. Maar deze voedingsstoffen zijn natuurlijk ook aantrekkelijk voor andere bacteriën. Streptomyceten produceren antibiotica om andere bacteriën weg te houden.”

Volledig ontwikkelde kolonie van Streptomyces coelicolor die het blauwe antibioticum actinorhodine produceert.

Hebben jullie al nieuwe antibiotica gevonden die ingezet kunnen worden voor infecties die voorheen niet te behandelen waren?
“De onderzoeksgroep van onze teamcaptain Gilles van Wezel, onderzoekt nieuwe antibiotica die streptomyceten produceren tijdens de overgangsfase in de groeicyclus. Op dit moment worden deze stoffen getest op multiresistente bacteriën. Maar voordat je een antibioticum hebt dat je op de markt kunt brengen, ben je jaren verder. Het moet eerst uitvoerig getest worden om vast te stellen dat het veilig is. Daarom moet je nu in actie komen om over een paar jaar met iets op de proppen te komen. Ik denk dat als we over twee jaar een antibioticum tegen EHEC hebben, we heel blij mogen zijn. Veel mensen beseffen niet dat een bacterie als EHEC – wellicht in een andere vorm – ieder jaar terugkomt.”

Als jullie winnen, wat gaan jullie dan doen met de prijs van 100.000 euro?
“Als we de prijs winnen gaan we op middelbare scholen een aantal practica verzorgen. De scholieren zullen hun eigen grondsamples verzamelen, waaruit ze zelf streptomyceten gaan isoleren. Daarnaast willen we in Museum Boerhaave in Leiden een tentoonstelling opzetten rondom antibiotica en de resistentieproblemen. Tevens hebben we de toezegging van dierentuin Artis dat als we winnen er een bacteriekooi vol met streptomyceten in de ‘microzoo’ komt te staan die in 2013 zal worden geopend. Wij vinden dat streptomyceten daar zeker een plekje moeten krijgen. Niet alleen vanwege de antibiotica die ze maken, maar ze zien er ook hartstikke mooi uit met allerlei draden en kleuren. Ik denk dat heel veel mensen nog nooit een bacterie gezien hebben. We hopen zo ook mensen enthousiast te maken voor microbiologie.”

Hoe gaan jullie ervoor zorgen dat jullie winnen?
“Wij gaan sowieso winnen. Haha, nee ik weet natuurlijk niet wat de twee andere teams nog in petto hebben, maar ik denk dat wij voordeel hebben van de hele commotie rondom EHEC. Daarbij hebben we al een hoop gerealiseerd: we zijn al begonnen op de scholen en hebben toezeggingen van zowel Artis als Boerhaave. Dus als de jury voor ons kiest, is ze er van verzekerd dat we een hoop mensen bereiken met ons wetenschappelijk onderzoek.”

In het huidige Sylviuslaboratorium op de Wassenaarseweg huist het Biologie Instituut Leiden (IBL). Verschillende onderzoeksgroepen doen hier wetenschappelijk onderzoek. Neem de lift en ontdek welk boeiend onderzoek de biologen hier doen.

Om deze video te kunnen bekijken, heeft u Flash nodig.

Bronnen

Prof. dr. C.J. van der Klaauw

Hoogtij
Na een aantal jaren eerder benoemd te zijn tot assistent aan het Zoölogisch Laboratorium te Leiden, werd hij daar op 18 september 1922
conservator.
Op 20 augustus 1923 volgde een privaatdocentschap aan de Universiteit.
Vanaf het begin van deze loopbaan, had Van der Klaauw belangstelling voor de geschiedenis van de wetenschappen. Naar aanleiding van het 50-jarige bestaan van het Zoölogisch Laboratorium in 1926, publiceerde hij een historische schets ‘Het Hooger Onderwijs in de Zoölogie en zijn Hulpmiddelen te Leiden.’ Zijn interesse in de geschiedenis van de wetenschappen bereikte zijn hoogtepunt in 1928 toen hij samen met dr. C.A. Crommelin het tegenwoordige Boerhaave Museum te Leiden stichtte (voorheen Het Nederlandsch Historisch Natuurwetenschappelijk Museum).
Op 8 juni 1931 volgde zijn benoeming tot lector in de zoölogie, een discipline in de biologie die dieren bestudeert, en op 18 mei 1934 tot gewoon hoogleraar in de Algemene Zoölogie. Hij hield deze positie tot 1958, toen hij op 65-jarige leeftijd met pensioen ging.

Interesses
Van der Klaauw was in de eerste plaats vergelijkend anatoom, hij bestudeerde de gelijkenissen en verschillen tussen organismen. Zowel het omschrijven als de functie van de anatomie had zijn interesse. Tussen 1922 en 1966 publiceerde hij verschillende belangrijke artikelen over vertebraten schedels, waarbij hij ook fossiel materiaal in zijn onderzoek betrok. Over de resultaten van andere anatomische onderzoekingen publiceerde hij ook.

Van der Klaauw is dé grondlegger van de theoretische biologie in Nederland. Dit veld van onderzoek gebruikt modellen en theorieën om biologische verschijnselen te kunnen verklaren. Hij was één van de oprichters van de Prof. dr. Jan van der Hoeven Stichting voor Theoretische Biologie, een internationaal georiënteerde stichting voor de studie van theoretische biologie. Tot 1958 was Van der Klaauw de directeur en redacteur van de tijdschriften die hierdoor werden uitgebracht. Vandaag de dag publiceren deze nog steeds: Acta Biotheoretica, met de bijlagen Bibliographia Biotheoretica, Bibliotheca Biotheoretica en Folio Biotheoretica.
Van der Klaauw wist bij zijn leerlingen grote belangstelling voor dit veld van de biologie te wekken, en was uiteindelijk verantwoordelijk voor de oprichting van het Instituut voor Theoretische Biologie der Rijksuniversiteit te Leiden. Ook introduceerde hij een hoogleraarspost in de theoretische biologie aan dezelfde Universiteit.

Van der Klaauws brede interesse in de biologie en filosofie, resulteerde in een aantal publicaties op het gebied van de toegepaste entomologie (een tak van de zoölogie die zich bezighoudt met de studie van insecten) en ecologie (bestudeert de verspreiding van organismen, de relatie tussen organismen en de relaties tussen organismen en hun niet-biologische omgeving). Het onderzoeken van en onderwijs in andere aspecten van de zoölogie door medewerkers op zijn instituut werden door hem gestimuleerd, waardoor dierfysiologie, ethologie, histologie en cytologie tot ontwikkeling konden komen.
Van der Klaauws wetenschappelijk werk blonk uit door nauwkeurigheid en heldere systematische opbouw. Hij was zeer kritisch en had weinig tijd voor speculatieve theorieën die hem slecht onderbouwd leken. Als een overtuigd vrijzinnig christen, respecteerde Van der Klaauw de meningen van anderen, ook die hij niet delen kon.

Onderbreking
Tijdens de bezetting verbleef Van der Klaauw van 7 augustus 1942 tot 19 februari 1943 in het Duitse concentratiekamp St. Michielsgestel. Tot aan de bevrijding op 5 mei 1945 werd hij door de Duitse autoriteiten verbannen naar het Gelderse dorp Otterloo. In deze periode ontwikkelde hij vele nieuwe concepten binnen de morfologie, gebaseerd op een holistische benadering, die succesvol werden toegepast op de schedelmorfologie.

Ook na de hervatting van zijn hoogleraarfunctie bleef Van der Klaauw, naast zijn directe wetenschappelijke en onderwijzende taken, actief op ander gebied. Zijn belangstelling en enthousiasme voor de geschiedenis van zijn wetenschap werd er niet minder op. Hij speelde een belangrijk rol in de wederopbouw van de Leidse Universiteit na de Tweede Wereldoorlog.

Erkenning
Zijn werk binnen de wetenschap kregen erkenning toen hij op 24 juni 1947 werd benoemd tot lid van de Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen. Zijn belangrijke bijdrage als professor Zoölogie, zijn diensten aan de Leidse Universiteit en zijn activiteiten binnen de overheid werden beloond toen hij werd benoemd tot ‘Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw’ door de Koningin.

Van der Klaauw bleef ook na zijn vervroegd pensioen publiceren op het gebied van morfologie en theoretische biologie, al ging zijn gezondheid langzaam achteruit. Na een lang ziektebed stierf Cornelis Jakob van der Klaauw op 20 mei 1972, op 78-jarige leeftijd. Hij was niet alleen een inspirerend docent en een goede boekhouder, maar ook een getalenteerde wetenschapper, met verfrissende inzichten, vooral op het gebied van de functionele morfologie. Het naar hem vernoemde laboratorium mag dan verdwijnen, zijn betekenis voor de biologie zal nog lang worden erkend.

Kaiserstraat 63

Op de anti-kraak inwoners op de eerste etage na, oogt het Van der Klaauw laboratorium grauw en verlaten. Met de regen die tegen de ruiten klettert en de lichten die voor een groot deel niet meer werken, lijkt het gebouw nog ouder dan voorheen. Het Instituut Biologie Leiden dat zich hier in 1956 vestigde, heeft zijn littekens achtergelaten. Vergeelde muren, piepende deuren en verkleurd vinyl is overal te vinden. Sinds de biologen het gebouw in juli 2009 hebben verlaten, staat het laboratorium grotendeels leeg, wachtend op zijn lot: de dag dat het tegen de vlakte gaat.

Zoötomisch Laboratorium uit 1876, gezien vanuit het zuidwesten

Rond 1916 nam het aantal studenten flink toe, doordat HBS’ers toegang kregen tot universitaire studies in de natuurwetenschappen en de medicijnen. Al snel werd de practicumruimte te klein en was er een tekort aan faciliteiten. Biologie ontwikkelde zich en moest strakker worden georganiseerd. Er kwamen steeds meer onderwerpen aan bod: embryologie, algemene morfologie, systematiek, methodologie, fytopathologische zoölogie (richt zich op ziektes), tropische medische zoölogie en geschiedenis. De officiële opname van een aantal bijvakken voor het doctoraal examen, maakte de ontwikkeling van deze vakken aan de universiteit mogelijk. Formeel kreeg deze ontwikkeling gestalte door de naamsverandering van het laboratorium: het Zoötomisch Laboratorium werd het Zoölogisch Laboratorium.

In 1934 werd Van der Klaauw benoemd tot hoogleraar-directeur in de Algemene Zoölogie. Als streven had hij van alle belangrijke subdisciplines van biologie eigen afdelingen te maken, met afdelingshoofden die de rang van lector of hoogleraar bezaten. Met steun van, toen nog hoofdassistent, Niko Tinbergen werd ethologie (gedragsbiologie) geïntroduceerd, met Leiden als eerste universiteit waar dit vak werd onderwezen.

Nadat Van der Klaauw in 1959 met pensioen ging, verhuisde de theoretische biologie naar een ander onderkomen. Het gevolg was dat er weinig contact meer was met de zoölogie.
De onderwijssituatie werd inmiddels steeds moeilijker. Het aantal studenten nam nog steeds toe, de zoölogie ontwikkelde zich over de gehele wereld explosief, maar de hoeveelheid personeel en de ruimte in Leiden bleven gelijk. In de jaren ’70 kwam er eindelijk verbetering in de situatie door de ingebruikname van een nieuw gebouw op de plaats van het oude.

‘De wolkenkrabber aan de Kaiserstraat’
De biologische laboratoria aan de Kaiserstraat waren ondergebracht in het Torengebouw van zes bouwlagen. Het 40 meter hoge rechthoekige Torengebouw, dat een 28 meter hoog betonnen skelet heeft en geheel bekleed is met rode baksteen, maakt een gesloten indruk. Op de hoeken zijn zware muurdammen aangebracht over de hele hoogte van het gebouw. Een gelijkvormige maar kleinere bekroning is op de torenromp geplaatst, omgeven door een glasrand voor een betere belichting van de bovenste verdieping. Nadat het Torengebouw in 1956 afgebouwd was, begon in 1960 de bouw van het Singelgebouw.
Aan de Witte Singel ligt de lagere vleugel met de college- en practicumzalen. In tegenstelling tot de gesloten architectuur van het Torengebouw, heeft het Singelgebouw met zijn staal- en glasconstructie een open uitstraling. In de winter van 1962 opende minister Clas het Singelgebouw. Oorspronkelijk was dit deel bedoeld als een tijdelijke huisvesting voor de biologen. Na ongeveer 10 jaar zou het gebouw voor het College van Bestuur zijn.

Zorgenkindje
Al sinds 1976 zijn de afdelingen van biologie verspreid gehuisvest over de stad Leiden en op die manier een zorg van de Faculteit der Wiskunde en Natuurwetenschappen. Het plan was alle biologen te verhuizen naar een gebouw ten westen van de A44, waar nu studentenhuizen en het museum Corpus staan. De biologen weigerden. Sindsdien zijn er 3 kant-en-klare bouwplannen geweest, maar door vertragingen en door invloed van milieubiologen en de gemeente zijn deze plannen nooit gerealiseerd. Het Singelgebouw is uiteindelijk drie keer gerenoveerd, de laatste keer voor 11 miljoen gulden.

Het tijdperk ‘Van der Klaauw laboratorium’ is voor de biologen al ten einde. In juli 2009 verhuisde het vakgebied naar het Sylvius Laboratorium in de Leeuwenhoek. Om toch het oude lab in ere te houden, was het plan van de Universiteit Leiden om in het Torengebouw appartementen te realiseren, maar dit bleek uiteindelijk niet haalbaar. Sloop lijkt nu nog de enige optie. “Er is nog geen definitieve tijdsplanning, maar er wordt gewerkt aan een plan met de woningbouw. Het is nog in een pril stadium, er moet nog een projectontwikkelaar worden gevonden”, vertelt Patricia van den Berghe, Vastgoedbedrijf Universiteit Leiden. “Wel zeker is de renovatie van de Sterrewacht. Deze is momenteel in volle gang en het gebouw zal in gebruik blijven van de Universiteit.”

Het Van der Klaauw Laboratorium, toen en nu

Adres: Kaiserstraat 63
Oppervlakte: 4.000 m2 NO, verdeeld over Toren-en Singelgebouw
Bouwjaar: Ca. 1957 (Torengebouw) en ca. 1962 (Singelgebouw)
Architect: Ir. G. Friedhoff (Torengebouw) en Van Oerle en Schrama (Singelgebouw)
Functie: Voorheen onderwijs-, onderzoeks- en laboratoriumgebouw. Nu anti-kraak woningen
Gebruiker: Voorheen Faculteit der Wiskunde en Natuurwetenschappen.
Nu Vastgoedbedrijf Universiteit Leiden

Gebruikte Bronnen
- Universiteit Leiden, Vier Eeuwen Geschiedenis in Steen – Universitaire gebouwen in Leiden, Leiden (2005), pp. 44-45
- P. Dullemeijer, Van Zoötomie tot Zoölogie – Een historisch schets van de Leidse algemene dierkunde, Leiden (1976)
- R. Glas, Een herinnering aan het Van der Klaauw laboratorium, Leiden (2009)
- LBC, Lustrumboek 1923 – 1998, Leiden (1998)

Bronnen