Claessen aan het werk in het laboratorium

Hoe ontstaan die multiresistente bacteriën?
“Door verkeerd gebruik van antibiotica. Veel mensen stoppen met een antibioticumkuur op het moment dat ze zich weer beter voelen. Zij zijn zich waarschijnlijk niet bewust van het feit dat dan nog niet alle bacteriën dood zijn. Door een vrij simpele verandering in het DNA kunnen bacteriën resistent worden voor het antibioticum. Dat betekent dat de bacteriën niet meer doodgaan als het antibioticum wordt toegediend. Deze resistentiegenen kunnen vervolgens weer doorgegeven worden aan andere, niet-verwante bacteriën. Een bacterie kan dus van verschillende bronnen resistentiegenen oppakken. Als die zich opstapelen ontstaat er zo’n multiresistent probleemgeval. Maar dat is niet de enige oorzaak van het probleem. De toevoeging van antibiotica aan veevoer draagt ook zeker bij. Hierdoor worden ook allerlei bacteriën blootgesteld aan antibiotica en kan er resistentie ontstaan.”

Liggen nieuwe antibiotica echt voor het oprapen?
“Ja, in een theelepeltje tuinaarde zitten tientallen streptomyceten. Dat zijn bacteriën die wel tien verschillende antibiotica kunnen maken. Theoretisch kun je dus wel honderd verschillende antibiotica uit een theelepeltje tuinaarde isoleren. Of het dan daadwerkelijk nieuwe zijn, is dan nog wel de vraag.”

Waarom maken die streptomyceten antibiotica?
“Streptomyceten zijn bacteriën met een complexe levenscyclus. Ze groeien aanvankelijk in de grond, maar gaan later de lucht in groeien om zich uiteindelijk te kunnen verspreiden door middel van sporen. Tijdens de overgang van het groeien in grond naar de lucht breekt de streptomycete zijn cellen in de grond af en hergebruikt hij de voedingsstoffen die daarbij vrijkomen om de lucht in te kunnen groeien. Maar deze voedingsstoffen zijn natuurlijk ook aantrekkelijk voor andere bacteriën. Streptomyceten produceren antibiotica om andere bacteriën weg te houden.”

Volledig ontwikkelde kolonie van Streptomyces coelicolor die het blauwe antibioticum actinorhodine produceert.

Hebben jullie al nieuwe antibiotica gevonden die ingezet kunnen worden voor infecties die voorheen niet te behandelen waren?
“De onderzoeksgroep van onze teamcaptain Gilles van Wezel, onderzoekt nieuwe antibiotica die streptomyceten produceren tijdens de overgangsfase in de groeicyclus. Op dit moment worden deze stoffen getest op multiresistente bacteriën. Maar voordat je een antibioticum hebt dat je op de markt kunt brengen, ben je jaren verder. Het moet eerst uitvoerig getest worden om vast te stellen dat het veilig is. Daarom moet je nu in actie komen om over een paar jaar met iets op de proppen te komen. Ik denk dat als we over twee jaar een antibioticum tegen EHEC hebben, we heel blij mogen zijn. Veel mensen beseffen niet dat een bacterie als EHEC – wellicht in een andere vorm – ieder jaar terugkomt.”

Als jullie winnen, wat gaan jullie dan doen met de prijs van 100.000 euro?
“Als we de prijs winnen gaan we op middelbare scholen een aantal practica verzorgen. De scholieren zullen hun eigen grondsamples verzamelen, waaruit ze zelf streptomyceten gaan isoleren. Daarnaast willen we in Museum Boerhaave in Leiden een tentoonstelling opzetten rondom antibiotica en de resistentieproblemen. Tevens hebben we de toezegging van dierentuin Artis dat als we winnen er een bacteriekooi vol met streptomyceten in de ‘microzoo’ komt te staan die in 2013 zal worden geopend. Wij vinden dat streptomyceten daar zeker een plekje moeten krijgen. Niet alleen vanwege de antibiotica die ze maken, maar ze zien er ook hartstikke mooi uit met allerlei draden en kleuren. Ik denk dat heel veel mensen nog nooit een bacterie gezien hebben. We hopen zo ook mensen enthousiast te maken voor microbiologie.”

Hoe gaan jullie ervoor zorgen dat jullie winnen?
“Wij gaan sowieso winnen. Haha, nee ik weet natuurlijk niet wat de twee andere teams nog in petto hebben, maar ik denk dat wij voordeel hebben van de hele commotie rondom EHEC. Daarbij hebben we al een hoop gerealiseerd: we zijn al begonnen op de scholen en hebben toezeggingen van zowel Artis als Boerhaave. Dus als de jury voor ons kiest, is ze er van verzekerd dat we een hoop mensen bereiken met ons wetenschappelijk onderzoek.”

Om dit filmpje te kunnen kijken, heeft u Flash nodig

Om dit filmpje te kunnen kijken, heeft u Flash nodig

Bronnen