Carolus Clusius leefde in de 16e eeuw. Hij werd geboren in 1526 in Atrecht, Frankrijk. Zijn naam is oorspronkelijk Charles de l’Ecluse, welke hij veranderde naar het Latijnse Carolus Clusius, wat veel gebeurde in die tijd. De man was erg leergierig: hij studeerde rechten en klassieke talen in Leuven en daarna medicijnen in Montpellier. Daarnaast volgde hij ook colleges over verschillende onderwerpen aan universiteiten van grote Europese steden.

Charles de L'Ecluse, in het Latijn: Carolus Clusius

In 1561 startte Clusius als leermeester van adellijke en welgestelde jongeren. Met zijn leerlingen reisde hij door heel Europa heen; Engeland, Frankrijk, Portugal en Spanje. Tijdens deze reizen verzamelden en bestudeerden ze planten. Hierna, in 1573 kreeg hij van de Oostenrijkse Keizer Maximiliaan II de opdracht een medicinale kruidentuin in te richten.

Zijn tijd in Wenen gebruikte hij ook voor het verzamelen van zeldzame en exotische planten, waaronder Alpenplanten en bolgewassen uit Turkije. Onder die laatste categorie vallen de tulp, hyacint, keizerskroon, narcis, ranonkel en anemoon welke hij van gezanten van de Keizer aan het Hof van de Sultan in Istanbul kreeg.

Met zijn botanische achtergrond was het vrij logisch dat hij in 1592 de functie van directeur van de Leidse Hortus Botanicus kreeg aangeboden. De botanische tuin was in 1590 gesticht, achter het academiegebouw aan het Rapenburg, maar moest nog worden ingericht. Clusius had inmiddels een grote plantenverzameling en was daarom de aangewezen persoon om de tuin in te richten.

De Delftse apotheker Dirk Ougaertszoon Cluyt (Clutius) werd ook gevraagd om te helpen met de tuin, vanwege zijn brede verzameling medicinale planten. Samen begonnen ze met het inrichten van de tuin. Clusius en Clutius waren in 1594 klaar met de eerste aanleg. Ze maakten een manuscript, de index stirpium, waarin de plattegrond en een lijst met de planten die toen in de tuin groeiden.

Voorheen beschreven plantkundigen de planten vooral aan de hand van hun nuttige, geneeskrachtige of schadelijke eigenschappen. Clusius introduceerde een nieuwe manier van planten bestuderen. Hij vond de geneeskrachtige werking van de planten minder interessant en keek naar de planten om zichzelf. Daarnaast beschreef hij de planten van in een bepaald gebied: hij bedacht de ‘flora’.

Elke plant moest een aparte naam krijgen die uit twee delen bestond. Soms werd ook nog de naam genoemd van de persoon die de plant eerder had aangeduid. Clusius beschreef alles van de plant: de takken, zaden, bladeren, bloemen en vruchten. Verder gaf hij ook informatie over de kleur, geur, smaak en omstandigheden waaronder de plant groeide.

Zijn bevindingen deelde hij met andere onderzoekers door heel Europa heen. Hij schreef brieven en voegde er mooie gedetailleerde tekeningen aan toe. In totaal heeft hij zelf ongeveer 300 brieven geschreven en ontving hij er nog meer: zo’n 1300. De Universiteitsbibliotheek heeft het grootste deel van deze brieven in haar bezit. Medewerkers zijn sinds dit jaar bezig met het digitaal toegankelijk maken van de verzameling brieven. Op die manier kunnen ze als studiemateriaal worden gebruikt.

Afbeelding van de narcis, bijlage van een brief aan Matteo Caccini in Florence. De brief van 10 oktober 1608 is in het bezit van de Universiteitsbibliotheek Leiden.

Clusius stief in 1609 en werd begraven in de Vrouwekerk. De overblijfselen van deze kerk kregen de status rijksmonument en staan tegenover Museum Boerhaave aan de Lange Sint Agnietenstraat.

In de 16e eeuw was er een belangrijke ontwikkeling gaande aan de universiteiten in Europa. Steeds meer universiteiten brachten verzamelingen geneeskrachtige en giftige planten in een speciale tuin bij elkaar. De studenten medicijnen en farmacie kregen les in deze ‘medicinale tuinen’ waar de planten als lesmateriaal dienden. De eerste medische tuin werd gebouwd in Pisa, Italië, in het jaar 1543.

Leiden wilde ook graag een medicinale tuin en zo ontstond het idee van de huidige botanische tuinen, de Hortus Botanicus. De universiteit reserveerde voor dit doel de lege ruimte achter het academiegebouw aan het Rapenburg. Op 9 februari 1590 was de aanleg van de tuin voltooid. De tuin werd nog niet beplant, die taak werd toebedeeld aan een beroemde plantkundige.

Allereerst werd Bernardus Paludanus gevraagd. Deze man, die leefde van 1550-1633, was arts en kruidenkundige. Hij kwam uiteindelijk niet naar Leiden toe, dus moest er een nieuwe kandidaat gevonden worden. De functie van directeur van de tuin werd aangeboden aan Carolus Clusius, die ook een goede plantkundige achtergrond had en inmiddels een grote collectie planten had verzameld.

Een schets van de oorspronkelijke Clusiustuin. De tuin is door twee hoofdpaden, die elkaar kruisen, ingedeeld in vier vierkanten, de quadrae. Deze zijn opgedeeld in 12 of 16 bloembedden, de areae. Binnen elk vierkant kruisen ook twee paden en ontstaan weer vier vierkanten. De bloembedden zijn verdeeld in kleinere gebiedjes, de pulvilli. Precies in het midden van de tuin staat een paviljoen waar je onder door kunt lopen.

Clusius plantte samen met Clutius de hortus aan. Ze beschreven in een manuscript de plattegrond en een lijst met planten die in de tuin aanwezig waren. In deze lijst stonden ongeveer 1240 plantennamen. Deze planten groeiden in de bedden of langs de muren of stonden in potten elders in de tuin. Onder deze planten waren veel medicinale en giftige planten, maar ook siergewassen. De planten komen uit het Middellandse Zeegebied, het Midden Oosten en Amerika.

Clusius introduceerde planten uit deze gebieden voor het eerste in Nederland. Voorbeelden van zulke planten zijn tulpen, hyacinten, anemonen en de paardenkastanje. Andere gewassen die nu nog veel worden gegeten of gebruikt in onze keuken, zoals tomaat, aardappel, suikerriet en gember, stonden al in de Leidse Hortus Botanicus.

De Clusiustuin is tot twee keer toe gereconstrueerd (in 1932 en 1990). De tuin is nu nog steeds te bewonderen bij de Hortus Botanicus. De reconstructie is vorige winter verplaatst van naast de Hortus naar de oorspronkelijke plek achter het academiegebouw. De belangrijkste elementen zijn nagemaakt, zoals ook het paviljoen in het midden van de tuin. Ongeveer zeventig procent van de soorten die in 1594 in de tuin stonden waren beschikbaar in 1990 toen de tuin opnieuw werd aangelegd. De 16e eeuwse planten die waren verdwenen zijn vervangen door modernere soorten die heel veel op de oude lijken.

Clusius Laboratorium

Aan de rand van Leiden, tegen Oegstgeest aan, ligt het Clusius Laboratorium aan de Wassenaarseweg. Tegenwoordig staat het gebouw leeg, maar vanaf 1960 werd hier biologisch onderzoek gedaan.

Het laboratorium stond toen ter beschikking van Leidse biochemici. In het gloednieuwe gebouw werd gewerkt aan veel verschillende onderzoeksgebieden. Het erfelijkheidsonderzoek was daar een van. Dit onderwerp deed nogal wat stof opwaaien in de jaren zeventig.

Onderzoekers van het Clusius laboratorium hadden een nieuwe techniek ontwikkeld, het DNA-recombinantonderzoek. Hiermee kan het erfelijk materiaal van organismen worden veranderd. Het heeft verschillende toepassingen in het onderzoek, bijvoorbeeld: voor eiwitten als geneesmiddel. Een stuk erfelijk materiaal uit een menselijke cel, dat een speciaal eiwit maakt, wordt ingebracht in een plant of bacterie. Het speciale eiwit, dat een geneesmiddel is, wordt door het herhaaldelijk delen van de bacterie in grote hoeveelheden geproduceerd.

Vandaag de dag gebruikt de universiteit het gebouw niet meer. In de toekomst zal een deel gaan dienen als woonruimte en de rest wordt afgebroken.

Om deze video te kunnen bekijken, heeft u Flash nodig.